Ik sta op het kleine kerkplein. Achter mij de Joriskerk met zo veel geschiedenis. In het voorjaar geurt hier de lindenbloesem. De plek is mij lief met de kerk waarvan het interieur mij nooit vergeefs tot verstilling uitnodigde. In het koor de prachtige ramen van de glaskunstenares Femina Schilt waar de morgenzon al die mooie kleuren op doet lichten.
Ooit zal David Colthof hier ook hebben gestaan. Misschien keek hij in de richting van de Middelpoortsbrug waar het water zich naar de trotse watermolen spoedt. Daar rechts woonde Gousje Lobstein met haar winkeltje in garen en band. Links had je twee Joodse slagers aan weerszijden van de beek. Beiden heetten ze Hartog. Natuurlijk familie van elkaar en beiden vroom en vertrouwd met de boeken van Mozes en de Profeten en de rabbijnse geschriften. Daartegenover woonde nóg een Joodse slager, Ruben Meijer. Ruben had overal een mening over. Dichtbij op de hoek van de Kerkstraat en de Korte Wal lag het meestershuis met de Joodse school. Daar woonde de voorzanger/godsdienstonderwijzer Hartog Noot met zijn vrouw Rachel Cozijn. Een bescheiden man met veel talenten. Vaak kwam hij even buurten in de manufacturenwinkel van David Colthof hier aan het plein.
Wie was David Colthof?
Hij was een echte Fries. Hij groeide op in Gorredijk. De sjoel daar aan de vaart was hem vertrouwd. Vaak moet hij er te vinden zijn geweest luisterend naar de stem van de voorzanger.
Hoe komt een echte Fries in Borculo terecht? Dat weten we niet. Wel weten we dat de moeder van Gousje Lobstein – Esther Hes – eveneens uit Gorredijk kwam. Joden in Gorredijk wisten dus waar Borculo lag.
Een bladzij uit het bevolkingsregister vertelt dat David Colthof in 1912 in huis woonde bij de manufacturier Salomon Rozendaal en zijn vrouw Mietje Frank. Het Grote Gemis schrijft dat David al in 1904 in Borculo kwam. Een jongeman van 17 jaar. Uit de militieregisters weten we dat hij klein van gestalte was. Om zijn zwakke gestel werd hij – hij was astmatisch – afgekeurd voor militaire dienst. Later in 1928 zou David de zaak van Salomon Rozendaal voortzetten onder de naam D. Colthof vh Firma S. Rozendaal.
Dat David al van jongs af een ingewijde was in de Joodse tradities en gebruiken, lezen we in het Nieuw Israelietisch Weekblad van 7 juli 1909. Bij het bezoek van de opperrabbijn aan de Joodse Gemeente van Hengelo Gld blijkt dat de jeugdige bolleboosjes van de gemeente er wezen mochten dankzij het onderwijs van den heer Colthof van Borculo.
Het heeft even geduurd voordat David trouwde. Hij was 37 jaar, toen hij in het verre Zaandam zijn vijf jaar jongere bruid vond. Helena Groen heette ze. Lena in het dagelijks leven.
Haar naam is te vinden in het dienstbodenregister van Den Helder. Ze is er winkeljuffrouw geweest en woonde aan de Kanaalweg dichtbij de haven aan het ruime Marsdiep waar de schepen aangemeerd lagen komend van het Noord-Hollands Kanaal. Het huwelijk werd in Zaandam voltrokken op 28 mei 1925. Het huwelijk van David en Lena zou kinderloos blijven.
Enkele maanden later op 10 augustus 1925 werd Borculo door de cycloon getroffen. Afgezien van de synagoge – wonderwel gespaard – lag het stadje in puin. Zelfs de zware toren van de Joriskerk stortte in.
Maar de wederopbouw van het Berkelstadje werd voortvarend ter hand genomen. In 1930 is er niets meer dat aan de ramp herinnert of het zouden de huizen moeten zijn die tot op vandaag zich onderscheiden door de typische dertiger jaren stijl waarin zij zijn gebouwd.
Op een steenworp afstand werd een gloednieuwe Joodse school gebouwd met een meestershuis. In februari 1933 ging de jonge voorzanger / godsdienstonderwijzer Hartog Noot er wonen met zijn vrouw Rachel Cozijn en de kleine Mozes Philip geboren op 22 december 1932. Hij werd Mau genoemd. Twee jaar later op 23 september 1934 zag Baruch Salomo oftewel Barend het levenslicht. Naomi Esther werd geboren op 17 juni 1938, een kleine twee jaar voor het uitbreken van de oorlog.
Ondanks het leeftijdsverschil ontstond er een grote vriendschap tussen de manufacturier en de jonge voorzanger. Hoe groot het onderlinge vertrouwen was, blijkt uit de afspraak die de twee echtparen maakten met het oog op de grote onzekerheid over het lot van het Nederlandse jodendom onder de Duitse bezetting.
Hartog en Rachel vroegen het echtpaar de zorg voor de drie kinderen op zich te nemen mocht hen zelf iets overkomen. En zo is het gegaan. Hartog Noot verloor op 16 oktober 1941 het leven in de hel van Mauthausen. Rachel bleef een poos gevrijwaard van arrestatie door haar lidmaatschap van de Joodse Raad, maar werd tenslotte toch opgepakt. Ze vond op 22 mei 1944 in Auschwitz de dood. David en Lena hebben de drie kinderen na de bevrijding opgenomen in hun huis. Maar daarover straks meer.
Op 9 januari 1938 is David Colthof met algemene stemmen verkozen tot lid van het kerkbestuur van de Joodse Gemeente. Vanaf dat moment wordt zijn naam in de notulen veelvuldig vermeld. Daarin komt het beeld naar voren van een man die weloverwogen zijn oordeel geeft over allerlei zaken in de gemeente. Vaak gaat het om gewone praktische dingen als een piepende deur, het fonteintje in de hal, vochtige muren of de aanleg van het trottoir langs de synagoge aan de Weverstraat. Soms spreekt hij lovende woorden tot een ander lid van de kerkenraad. Daaruit blijkt dat hij er prijs op stelt als iemand oprecht is en op zijn woord te vertrouwen en dat hij veel waarde hecht aan eendracht en een goede democratie. Waar anderen soms een streng oordeel hebben over iemands gedrag, spreekt David Colthof sussende woorden.
Ondertussen bouwde hij met Lena verder aan de manufacturenwinkel in het spoor van Salomon Rozendaal. Wie een broek van BEVA wilde overdags kolossaal sterk en ’s avonds opvallend gekleed kon terecht bij David Colthof aan het kleine kerkplein in Borculo.
David en Lena hadden een dienstmeisje. Roosje Beem heette ze. Ze kwam uit Achtkarspelen in de Friese Wouden. Ze was destijds 17 jaar. In de zomer van 1942 trouwde ze met Alexander Polak in Diepenheim. Op 30 april 1943 vond ze in Sobibor de dood. Een jonge vrouw van 30 jaar. Voor het toenmalige woonhuis aan de Grootestraat ligt nu een Stolperstein met haar naam.
De Joodse Gemeente van Zaandam zijn David en Lena nooit vergeten. In januari 1940 vierde de synagoge aldaar haar vijfenzeventigjarig bestaan. Bij die gelegenheid werden de vele ontvangen gelukwensen voorgelezen. Daaronder waren ook de goede wensen van het echtpaar Colthof – Groen!
Toen vielen de Duitsers binnen. Al gauw werd duidelijk dat de toekomst voor de Joodse bevolking er slecht uitzag. In augustus 1941 staken aanhangers van de NSB de synagoge in brand. In de ochtend van de achtste oktober 1941 werden in Borculo vier Joodse mannen weggevoerd. Hartog Noot was één van hen. Op 30 oktober kwam uit Mauthausen het bericht van zijn dood.
De kerkenraadsnotulen van 7 december 1941 spreken doelend op die achtste oktober van een ongeluksdag voor onze gemeente
Op die bewuste vergadering was de kerkenraad voor het eerst weer bijeengekomen onder voorzitterschap van Ruben Meijer. Terugkijkend op wat er zich had afgespeeld, dankte hij Louis Meijer en David Colthof voor hetgeen zij in de afgelopen maanden voor de gemeente hebben gedaan.
Wie het notulenboek van de Joodse Gemeente doorbladert, ontdekt dat de notulen op zeker moment ineens worden afgebroken. Het is na het verslag van de vergadering van zondag 1 maart 1942. Het ontbreken van de ondertekening en een halflege pagina markeert stilzwijgend het moment waarop de kerkenraad voortaan tot de bevrijding niet meer bijeen zou komen.Het is de tijd waarin vele leden van de gemeente van jong tot oud een lot zou treffen van een onbeschrijflijke wreedheid.
Van maart 1943 tot juni 1944 vonden David en Lena onderdak aan de Burgemeester Bloemersstraat bij de verzetsman Hendrik Huizing en diens vrouw Christine. Omdat de Duitsers erachter kwamen waar zij verborgen werden gehouden, moesten zij op een nieuw adres worden ondergebracht. Zo hebben David en Lena de vervolging overleefd.
Onmiddellijk na de bevrijding richtte het Joodse leven van Borculo zich weer op het grote gemis ten spijt. De sjoel aan de Weverstraat zou nooit meer in gebruik worden genomen. Daarvoor in de plaats kwam de ruimte van de Joodse school aan de Korte Wal. Maar zo ver was het in die meidagen van 1945 nog niet. Eerst zetten David en Lena hun huis op de hoek van het Muraltplein en de Kerkstraat open voor de samenkomsten van de gemeente. Dat heeft geduurd van 10 mei 1945 tot 19 maart 1946.
Met Hartog Noot had de gemeente echter ook haar chazan verloren. Het deed David besluiten om de opleiding tot chazan te volgen. Hij was zestig jaar! Het was in de tijd waarin gaandeweg bekend werd wie er niet meer terugkwamen. Samen met Louis Meijer zou hij jarenlang de sjoeldiensten leiden van de kleine naoorlogse Joodse Gemeente.
In de loop van 1942 heeft Rachel Cozijn onderduikplaatsen voor haar jonge kinderen gezocht. Toen de oorlog uitbrak waren Mau, Barend en Naomi respectievelijk zeven, vijf en één jaar oud!
Als het huis van David en Lena eens vertellen kon! Het zou vertellen van sjoeldiensten waarin in de weinige overgebleven stemmen de gebeden en de liederen deden klinken. Het zou vertellen van de drie kinderen die na alles wat ze hadden meegemaakt, in ditzelfde huis een veilig thuis vonden.
Mau was een jongen van een jaar of elf toen hij in een schuilplaats in een bos werd ondergebracht. Toen er verraad dreigde heeft Hendrik Huizingh hem naar een nieuw adres gebracht maar ook daar bleek het niet veilig. Tenslotte vond Huizing een permanent adres voor hem bij een streng gereformeerd gezin in Friesland. Mau zou tenslotte in de voetsporen van zijn vader gaan. Hij studeerde aan het Nederlands-Israelietisch Seminarium in Amsterdam en heeft lesgegeven aan de na de oorlog geboren Joodse jeugd. In 1972 ging hij naar Israël.
Barend kwam als achtjarige jongen terecht bij een familie in Hengelo (Overijssel). Deze familie had zelf drie jonge kinderen, waarvan een zoon drie maanden ouder was dan Barend. Barend ging daar door het leven als het neefje Jan. Barends onderduikmoeder Willy Vlam heeft twee portretjes van hem gemaakt. Nu hangen deze in de huiskamer van de familie Noot in Be’er Sjeva in Israël.
Barend volgde David Colthof op in de zaak. Hij trouwde in 1960 met Froukje Woudstra. Toen zij boven de zaak aan het Muraltplein gingen wonen, zijn David en Lena verhuisd naar de Dr. Scheylaan.
Op de terp van Brantgum in Westdongeradeel staat een klassieke Friese boerderij. Daar nam de familie Naomi liefdevol op. In het bevolkingsregister werd ze ingeschreven als een dochter des huizes en voortaan heette ze Tosca oftewel Toosje. Tot het einde van de oorlog is ze in Brantgum gebleven. Naomi zou kleuterjuffrouw worden en trouwen met de Israëlische veearts Eylon Shlomi. Ook Naomi is naar Israël gegaan en daarmee hebben de kinderen van Hartog Noot en Rachel Cozijn alle drie de Zionistische droom van hun ouders en pleegouders kunnen verwerkelijken.
Ontroerend is hetgeen Lena Groen schreef in het poesiealbum van haar pleegdochtertje Naomi – drie jaar na de bevrijding die een einde maakte aan het verwoestend lied dat geklonken had in een wereld vol haat.
In het Nieuw Israelietisch Weekblad vond ik twee advertenties waaruit de genegenheid spreekt van de drie kinderen ten aanzien van hun pleegvader David Colthof.
Op 10 augustus – lezen we – viert onze lieve man en pleegvader zijn zeventigste verjaardag. Vijf jaar later volgde in dezelfde opmaak opnieuw een advertentie. Nu wordt David Colthof vijfenzeventig jaar en wordt hij zelfs vader en opa genoemd!
Ondertussen bouwden David en Lena aan hun manufacturenzaak. De winkel was op zondag open en dan was het aldus David Colthof altijd erg druk. Zondag was mijn beste dag van de week, zei David later. Zijn aanwezigheid op de vergaderingen van de kerkenraad en zijn bijdrage aan de diensten in de synagoge aan de Korte Wal werden erg gewaardeerd. Een krantenbericht gewijd aan zijn tachtigste verjaardag in 1967 prijst hem om zijn objectiviteit, zijn eerlijkheid en oprechtheid.
Op het Poerimfeest deed David Colthof ieder jaar jong en oud versteld staan om de snelheid waarmee hij de rol van Esther wist te lezen. Marcelle Zion vertelt in Het Grote Gemis dat zij en haar vader altijd een stopwatch mee naar sjoel namen om de snelheid op te nemen. Het record stond op 29 minuten en 4 seconden. Geen wonder dat David de bijnaam Blitz gegeven werd!
Het krantenbericht uit 1967 vertelt dat David de kunst van het laaienen – zingend voorlezen uit de Thora – zo goed verstond dat zelfs de opperrabbijn hem daarom prees. Wel deed zijn snelle voordracht soms de wenkbrauwen fronsen. Maar als men tegen hem zei dat het laaienen wel wat erg vlug ging, reageerde hij steevast met de woorden : dan kunt u niet vlug lezen.
David Colthof is oud geworden. Op 4 december 1976 is hij overleden. Van de neergang van het Achterhoekse jodendom is hij volop getuige geweest. Het jaarverslag 1969 – 1970 van de Joodse Gemeente spreekt van vier-wekelijkse sjoeldiensten, diensten die door Louis Meijer en David Colthof als voorzanger mogelijk werden gemaakt. Ook maakte David mee dat de Joodse Gemeente van Borculo alleen verder kon door samen te gaan met die van Eibergen, Groenlo en Lochem. Hij zal de intieme verbondenheid van de vooroorlogse jaren node hebben gemist. Het jaarverslag van 1970 – 1971 vermeldt dat David Colthof ter ere van zijn 25e voorlezing van de rol van Esther een cadeau kreeg aangeboden. Hij was 84 jaar!
Op een foto uit 1963 schudt David Colthof de hand van Louis Meijer die zojuist een koninklijke onderscheiding heeft ontvangen. Het is een bijzondere foto die erg mooi de band in beeld brengt die er tussen beide wapenbroeders in de naoorlogse Joodse Gemeente van Borculo heeft bestaan. Achter David is gedeeltelijk zijn vrouw te zien.
Op 5 oktober 1974 overleed Lena Groen. David liet op haar grafsteen schrijven : Een vrouw die God vreest is zij. De kroon van haar man. Zij is naar haar eeuwigheid gegaan in goede naam op de dag voor Grote Verzoendag.
Inmiddels hadden David en Lena al jaren aan de Dr. Scheylaan 5 gewoond. Na het overlijden van Lena vroeg David in het Nieuw Israelietisch Weekblad om huishoudelijke hulp maar enkele maanden later zette hij het huis te koop.
Hoezeer hij onverminderd aandacht bleef houden voor de mensen om hem heen, is op te maken uit een berichtje in het Nieuw Israelietisch Weekblad in diezelfde tijd dat vermeldt dat hij in het Nederlandse Woud in Israël een boom heeft laten planten ten name van zijn plaatsgenoot dhr. M. Roozendaal.
David Colthof heeft aan het eind van zijn leven Borculo verlaten. Hij overleed op 4 december 1975 in het Joods bejaarden- en verzorgingshuis Beth Zikna in Arnhem.
De woorden op zijn grafsteen op de Joodse begraafplaats van Borculo vatten kort en bondig datgene samen waar David in zijn lange leven voor heeft willen staan :
- Hier rust een man, ingetogen en rechtschapen.
- Hij diende het Heilige Werk met vertrouwen.
Henk G. Teeuwen Maart 2026
- BRONNEN
- S. Laansma De Joodse Gemeente te Borculo
- Het Grote Gemis uitgave HISVEBO
- Historische Kring Old Deep’n Blij kun je eigenlijk niet zijn Diepenheim 1940 – 1945 (1995)
- Notulenboek Joodse Gemeente Borculo 1936 – 1976
- Aegidius en Lenie Lankhorst Gods woord gaat (Benschop Israëlzondag 2016)
- Marcelle Zion Onderduikmoeder schildert haar “neefje” (Joods Monument)
- Arend Heideman Joodse leven in Borculo voorbij (Tubantia 26 juli 1975)
- Stenen Archief
- Archief Marcelle Zion
- Joods Cultureel Kwartier Gorredijk
- Joods Monument
- Arolsen Archives
- www.synagogeborculo.nl
- www.gorredijk-historie.nl
- www.openarchieven.nl
- www.dutchjewry.org